کنفرانس ملی مهندسی و مدیریت محیط زیست

صفحه اصلی / هفتمین کنفرانس ملی مهندسی و مدیریت محیط زیست

طراحی الگوی راهبردی مدیریت همکاری و رقابت بین نهادی در بحران دریاچه ارومیه: از کشمکش دستگاهی تا هماهنگی مؤثر

نویسندگان :

بهروز جعفری گیگلو¹ بهرام اسدپور²

1- دانشگاه تهران 2- شاهد تهران

کلمات کلیدی :

مدیریت راهبردی،همکاری بین نهادی،رقابت منابع،دریاچه ارومیه،حکمرانی آب،بحران محیط‌زیستی

چکیده :

بحران دریاچه ارومیه به عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی ایران طی دو دهه اخیر، نه تنها پیامدهای اکولوژیکی جبران‌ناپذیری به همراه داشته، بلکه به یک مسئله راهبردی در سطح ملی و منطقه‌ای تبدیل شده است. علی‌رغم تصویب و اجرای برنامه‌های متعدد احیا از سال ۱۳۹۲، شواهد نشان می‌دهد که وضعیت دریاچه همچنان بحرانی است و اقدامات انجام شده نتوانسته است به نتایج پایدار منجر شود. پژوهش‌های پیشین عمدتاً بر جنبه‌های هیدرولوژیکی، اقلیمی و فنی متمرکز بوده‌اند و کمتر به ابعاد نهادی و مدیریت راهبردی پرداخته‌اند. این پژوهش با رویکرد مدیریت راهبردی به دنبال پاسخ به این پرسش است که چرا نهادهای مسئول در بحران دریاچه ارومیه با وجود اهداف مشترک، در عمل در الگوی رقابت بر سر منابع و اختیارات گرفتار شده‌اند و چگونه می‌توان این معماری نهادی را به سمت همکاری راهبردی و مؤثر تغییر داد؟ روش تحقیق کیفی و مبتنی بر تحلیل اسنادی است. داده‌ها از طریق بررسی برنامه‌های جامع احیا در سه نسخه، گزارش‌های سالانه کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه (۱۳۹۲ تا ۱۴۰۲)، مصاحبه‌های منتشرشده مسئولان کلیدی در رسانه‌های معتبر، گزارش‌های دیوان محاسبات و کمیسیون اصل ۹۰، و اسناد بالادستی جمع‌آوری شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که رقابت بین سه نهاد اصلی (وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت محیط‌زیست) بر سر منابع آب، اختیارات قانونی و بودجه، مهم‌ترین مانع ساختاری همکاری مؤثر است. در مقابل، همکاری‌های موجود عمدتاً مقطعی، نمایشی و فاقد الزامات اجرایی بوده‌اند. بر اساس یافته‌ها، الگوی پیشنهادی این مقاله در سه لایه طراحی شده است: بازطراحی معماری نهادی از طریق ایجاد شورای عالی حکمرانی آب با قدرت الزام‌آور، طراحی مکانیسم‌های حل تعارض شامل سیستم پاداش و جریمه و کمیته داوری بین نهادی، و تعریف شاخص‌های مشترک عملکرد برای همه دستگاه‌ها. این الگو می‌تواند مبنای سیاست‌گذاری راهبردی برای احیای دریاچه ارومیه و سایر حوضه‌های آبی بحرانی ایران قرار گیرد. واژه‌های کلیدی: مدیریت راهبردی، همکاری بین نهادی، رقابت منابع، دریاچه ارومیه، حکمرانی آب، بحران محیط‌زیستی