کنفرانس ملی مهندسی و مدیریت محیط زیست

صفحه اصلی / هفتمین کنفرانس ملی مهندسی و مدیریت محیط زیست

مدل‌سازی فضایی آسیب‌پذیری شهری در برابر گردوغبار بر اساس چارچوب در معرض بودن–حساسیت–ظرفیت سازگاری : مطالعه موردی کلان‌شهر مشهد

نویسندگان :

محمد فرهادی¹ محسن میرمحمدی² محمد کریمی فیروزجایی³

1- دانشگاه تهران، دانشکده محیط زیست، پردیس دانشکده‌های فنی. 2- گروه مهندسی محیط زیست دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران 3- دانشگاه تهران

کلمات کلیدی :

آسیب‌پذیری در برابر گردوغبار،تاب‌آوری شهری،تحلیل فضایی،مدل‌سازی چندمعیاره،مشهد

چکیده :

گردوغبار در کلان‌شهر مشهد به دلیل موقعیت جغرافیایی، تمرکز صنایع در شرق و جنوب شرق و محصور شدن بین دو رشته‌کوه، چالشی جدی برای سلامت عمومی و پایداری شهری است. هدف این پژوهش، مدل‌سازی فضایی آسیب‌پذیری ناشی از گردوغبار در مشهد بر پایه چارچوب در معرض بودن، حساسیت و ظرفیت سازگاری می‌باشد. داده‌های سنجش از دور AOD، PM2.5، دمای سطح زمین، ارتفاع ساختمان، داده‌های زیرساختی فاصله از جاده‌ها، مراکز درمانی، پارک‌ها، ایستگاه‌های حمل‌ونقل، سرعت باد، کاربری اراضی و داده‌های جمعیتی تراکم جمعیت، جمعیت در خطر شدید، سواد، سرانه فضای سبز در محیط GIS تلفیق شدند. وزن‌دهی با روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و استانداردسازی به روش Min–Max انجام گرفت. سپس با استفاده از ترکیب خطی وزنی (WLC) نقشه‌های سه مؤلفه تولید شد و آسیب‌پذیری نهایی از رابطه (در معرض بودن × حساسیت) / ظرفیت سازگاری محاسبه گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد ۱۹.۷۴ درصد از مساحت مشهد در کلاس خیلی کم، ۳۳.۹۸ درصد در کلاس کم، ۲۶.۷۰ درصد در کلاس متوسط، ۱۴.۰۳ درصد در کلاس زیاد و ۵.۵۵ درصد در کلاس خیلی زیاد آسیب‌پذیری قرار دارد. از نظر جمعیتی، ۶.۷۴ درصد جمعیت شهر در کلاس خیلی کم، ۲۰.۲۱ درصد در کلاس کم، ۳۱.۵۱ درصد در کلاس متوسط، ۲۷.۲۴ درصد در کلاس زیاد و ۱۴.۳۰ درصد در کلاس خیلی زیاد سکونت دارند. الگوی فضایی قطبی شرقی-غربی است: نیمه شرقی، مرکزی و جنوب شرقی (محلات تقی‌آباد، سیدی، قلعه‌یاب، چهارراه دانش و خیابان امام رضا) بیشترین آسیب‌پذیری را نشان می‌دهند، در حالی که غرب و شمال غرب در طبقات کم و خیلی کم قرار دارند. بحرانی‌ترین وضعیت از نظر تراکم انسانی در کلاس خیلی زیاد رخ می‌دهد (زیرا ۱۴.۳۰٪ جمعیت در تنها ۵.۵۵٪ مساحت شهر متمرکز شده است) و پس از آن کلاس زیاد با تراکم بالای جمعیت قرار دارد. این چارچوب ابزاری کارآمد برای اولویت‌بندی مداخلات از جمله توسعه فضای سبز در شرق و مرکز، مدیریت کاربری اراضی، بهبود دسترسی به خدمات درمانی و حمل‌ونقل فراهم می‌کند و می‌تواند مبنای علمی برای افزایش تاب‌آوری مشهد در برابر گردوغبار باشد.